Bắc Từ và Bắc Thật: Độ Lệch Từ ở Việt Nam và Tính Chất Của Từ Trường

La bàn chỉ cho bạn hướng “bắc”, nhưng là bắc nào? Thực ra có hai hướng bắc khác nhau. Ở Việt Nam, khoảng cách giữa chúng rất nhỏ, nhưng hiểu được vì sao có hai hướng bắc sẽ giúp bạn dùng la bàn đúng hơn.

Tính chất cơ bản của từ trường

Trước hết, vì sao kim la bàn lại quay? Tính chất cơ bản của từ trường là gây ra lực từ tác dụng lên nam châm hoặc lên dòng điện đặt trong nó. Đây cũng chính là cách người ta nhận biết một nơi có từ trường hay không: đặt một kim nam châm vào đó và xem nó có bị lực tác dụng làm quay hay không.

Trái Đất giống như một nam châm khổng lồ. Kim la bàn là một nam châm nhỏ có thể quay tự do, nên từ trường Trái Đất tác dụng lực lên nó và kéo nó nằm dọc theo đường sức từ, theo hướng bắc nam. Từ trường này sinh ra từ chuyển động của sắt nóng chảy trong lõi ngoài của Trái Đất.

Điện thoại không có kim nam châm, mà có một từ kế điện tử đo độ mạnh của từ trường theo ba trục. Nguyên lý vẫn vậy: đo từ trường để suy ra hướng bắc.

Bắc thật

Bắc thật, còn gọi là bắc địa lý, là hướng về cực Bắc, nơi trục quay của Trái Đất đi qua. Các đường kinh tuyến trên bản đồ đều hội tụ về đây. Bản đồ, GPS và hướng Qibla đều tính theo bắc thật.

Bắc từ

Bắc từ là hướng kim la bàn bị hút về. Từ trường Trái Đất không cố định: cực từ Bắc đã dịch chuyển hàng trăm kilômét trong thế kỷ qua, từ vùng Bắc Cực thuộc Canada về phía Siberia, và vẫn đang tiếp tục di chuyển.

Độ lệch từ là gì?

Góc giữa bắc thật và bắc từ tại nơi bạn đứng gọi là độ lệch từ (declination). Nếu bắc từ nằm phía đông bắc thật thì gọi là lệch đông, nằm phía tây thì gọi là lệch tây. Độ lệch từ khác nhau theo từng nơi và thay đổi theo năm.

Độ lệch từ ở Việt Nam

Trên toàn lãnh thổ Việt Nam, độ lệch từ là lệch tây và rất nhỏ. Các giá trị dưới đây được tính bằng Mô hình Từ trường Thế giới cho năm 2026:

Thành phố	Độ lệch từ
Hạ Long	1,9° T
Hải Phòng	1,8° T
Hà Nội	1,7° T
Vinh	1,4° T
Huế	1,4° T
Đà Nẵng	1,4° T
Nha Trang	1,0° T
Buôn Ma Thuột	1,0° T
Đà Lạt	0,9° T
Phan Rang	0,9° T
TP. Hồ Chí Minh	0,6° T
Vũng Tàu	0,6° T
Châu Đốc	0,5° T
Cần Thơ	0,5° T
Cà Mau	0,4° T

Nghĩa là ở Việt Nam, kim la bàn chỉ lệch sang trái bắc thật chưa tới 2°. So với Thổ Nhĩ Kỳ (khoảng 6°) hay miền bắc nước Mỹ (hơn 10°), đây là mức rất nhỏ. Tuy vậy, đi bộ 1 kilômét với sai lệch 1,7° vẫn lệch khoảng 30 mét.

Hiệu chỉnh số đo la bàn

Với độ lệch tây, công thức là:

• Hướng thật = hướng từ − độ lệch
• Hướng từ = hướng thật + độ lệch

Ví dụ ở Hà Nội, la bàn chỉ 100° thì hướng thật khoảng 100° − 1,7° = 98,3°. Ngược lại, nếu cần đi theo hướng thật 284° thì trên la bàn từ bạn phải xoay tới khoảng 284° + 1,7° = 285,7°.

Bắc thật trên Online Compass

Bạn không cần tự tính. Trên Online Compass, chạm Bật la bàn rồi chạm Bắc thật. Vị trí của bạn được đưa vào Mô hình Từ trường Thế giới ngay trên thiết bị, độ lệch từ được tính và góc độ trên màn hình tự động chuyển sang bắc thật. Vị trí không bao giờ được gửi lên máy chủ.

Khi nào dùng hướng nào?

Tình huống	Nên dùng
Làm việc với bản đồ hoặc tọa độ GPS	Bắc thật
Tìm hướng Qibla	Bắc thật
Lắp tấm pin mặt trời hoặc chảo vệ tinh	Bắc thật
Hỏi nhanh “mình đang nhìn hướng nào”	Hướng nào cũng được
Xem hướng nhà theo phong thủy	Ghi rõ đã dùng hướng nào

Xem cách đo hướng nhà trong la bàn phong thủy.